ΑΒΕΡΩΦ

Διαδικτυακό Θωρηκτό

  • Ἡ Ἱστορία,ΔΕΝ ἀλλάζει !

  • Ἡ Μακεδονία εἶναι Ε Λ Λ Α Δ Α

  • Πρόσφατα άρθρα

  • Kατηγορίες

  • Η ΘΡΑΚΗ ΕΙΝΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ !

  • ΓΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ

  • Η ΒΟΡ.ΗΠΕΙΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

  • Ἀπό τήν Φλωρεντία,στήν ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

  • ΜΕΤΑΜΟΥΣΕΙΟΝ – Θ/Κ «Γ.ΑΒΕΡΩΦ»

  • Μαθαίνουμε…

  • ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ

  • ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟΝ

  • ΝΕΩΤΕΡΟ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ «ΗΛΙΟΥ»

  • ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟΝ (Δ.ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΥ)

  • ΛΕΞΙΚΟΝ ΗΣΥΧΙΟΥ

  • ΛΕΞΙΚΟΝ «LIDDEL-SCOTT»

  • ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

  • ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

  • 324 – 1453

  • ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΤΗΣ ΑΛΩΣΕΩΣ

  • 1 8 2 1

  • Ἀπομνημονεύματα Ἡρώων τοῦ 1821

  • Ὁ ΕΛΛΗΝΟ – ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ τοῦ…

  • ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ (1904-8)

  • ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ’12- ’13

  • ΤΟ ΠΝ ΤΙΜΑ ΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ

  • Α’ ΠΠ (1914-18)

  • Μ.ΑΣΙΑ (1919-22)

  • O X I (1940-41)

  • ΙΩΑΝ.ΜΕΤΑΞΑΣ

  • ΕΑΡΙΝΗ ΕΠΙΘΕΣΙΣ (9-24 Μαρ.1941)

  • Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ (1941)

  • Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (1941)

  • Β’ ΠΠ (1 9 4 1 – 4)

  • 1944-49

  • ΑΘΑΝΑΤΟΙ !!!

  • ΑΡΧΕΙΟΝ ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ

  • ΘΑ ΑΝΟΙΞΗι Ο ΦΑΚΕΛΛΟΣ ;

  • ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ Θ/Κ «ΓΕΩΡ. ΑΒΕΡΩΦ»

  • ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ

  • ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

  • ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ

  • ΕΓΕΡΤΗΡΙΟΝ ΣΑΛΠΙΣΜΑ

  • Πρόσφατα σχόλια

    Μέλια στο Μαζί το κερδίσαμε..
    SXOLIASTHS στο Μαζί το κερδίσαμε..
    Φαίη στο Οι πρώτες αντιδράσεις γονέων κ…
    Μέλια στο Μαζί το κερδίσαμε..
    SXOLIASTHS στο Μαζί το κερδίσαμε..
  • Ὁ Γκρεμιστής Κωστῆ Παλαμᾶ

  • Θ/Κ «Γ. ΑΒΕΡΩΦ» ΣΗΜΑ 3 Δεκ.1912

  • ΟΡΚΟΣ ΕΦΗΒΩΝ

  • ΟΡΚΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΙΚΩΝ

  • ——————————

  • ΦΟΡΕΣΙΕΣ καί ΑΡΜΑΤΑ τοῦ ’21

  • Η ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΗΝ ΠΝΥΚΑ (1838)

  • ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ (1974) …ἡ ταινία

  • ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΑΙ ΩΜΟΤΗΤΕΣ

  • Μία ἀνοικτή πληγή Μνήμης 1914-23

  • Η ΜΑΥΡΗ ΒΙΒΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

  • ΣΥΛΛΟΓΗ ΥΠΟΓΡΑΦΩΝ γιά γερμ.ἀποζημιώσεις

  • ——————————

  • Ζημίαι τῶν ἀρχαιοτήτων έκ τοῦ πολέμου καί τῶν στρατευμάτων κατοχῆς (1946)

  • Ο ΦΙΛΕΛΛΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ

  • ΝΕΟΝ ΜΟΥΣΕΙΟΝ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ

  • ΑΓΕΛΑΣΤΟΣ ΠΕΤΡΑ

  • ΣΕΜΝΩΝ ΘΕΩΝ

  • ΟΙ ΤΥΜΒΩΡΥΧΟΙ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

  • ΔΙΟΛΚΟΣ,ΓΙΑ 1500 ΧΡΟΝΙΑ

  • ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

  • ΟΧΙ ΣΤΟ ΤΖΑΜΙ

  • M.K.I.E.

  • Γιά ἀποπληρωμή ἐξωτ.χρεῶν,μόνο…

  • Ἡ ἔξοδός μας,εἶναι ἡ Κ_ _ _ά _α τους !

  • ΜΗΝ ΑΝΗΣΥΧΕΙΣ…

  • INSIDE JOB

Οι ‘‘Caesares’’ του Αυσονιου: Παρατηρησεις και Επισημανσεις – μέρος 2ο

Posted by Πετροβούβαλος στο Ιανουαρίου 18, 2017

άρθρο του Βασιλείου Παππά
το 1ο μέρος ΕΔΩ

.

Η συχνή χρήση του ουσιαστικού nomen είναι δηλωτική της ονοματοκεντρικότητας του έργου, που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της καταλογικής τεχνικής. Αλλά και ετυμολογικό παιχνίδι με κύρια ονόματα επιχειρεί ο Αυσόνιος στις περιπτώσεις δύο αυτοκρατόρων: στον Καλιγούλα (σ.24) και στον Καρακάλλα (σ.25). Kαι οι δύο αυτοκράτορες δεν φαίνεται να είναι ιδιαιτέρως αγαπητοί στον Αυσόνιο. Επίσης και οι δύο είχαν προσωνύμια που προέρχονται από είδη ρουχισμού: από στρατιωτική αρβύλα ο Καλιγούλας (caliga), από γαλατική ενδυμασία με κουκούλα (caracalla, η οποία την εποχή του μεταγενέστερου αυτοκράτορα είχε γίνει της μόδας), ο Καρακάλλας. Με αυτό το ετυμολογικό παιγνίδισμα ο ποιητής εκφράζει με σατιρικό τρόπο την απέχθειά του προς αυτούς τους αυτοκράτορες.

Την αντιπάθειά του προς έναν άλλο Καίσαρα, τον Δομιτιανό, την εκφράζει φανερά ο Αυσόνιος, εκτός από τον λεκτικό, και με έναν άλλο τρόπο: με την αποσιώπηση του ονόματός του (damnatio memoriae). Αν εξαιρέσουμε το τετράστιχο που τιτλοφορείται με το όνομά του (σ.26), και τις τρεις φορές που αναφέρεται σε αυτόν (σ.27), ο ποιητής δεν τον ονοματίζει αλλά τον αποκαλεί «αδελφό του Τίτου». Ο Αυσόνιος απαξιώνει να αναφέρει το όνομά του, βρίσκοντας μόνο ως θετικό του στοιχείο το γεγονός ότι ήταν αδελφός του “amor orbis” Τίτου (σ.28).

Το ύφος του Αυσονίου, λοιπόν, διακρίνεται από έντονο φορμαλισμό που δικαιολογείται από τη ρητορική σφραγίδα όλου του έργου του, αλλά και ολόκληρης της λογοτεχνικής παραγωγής της εποχής – δεν είναι εξάλλου τυχαίο το γεγονός ότι ο ποιητής μας ποτέ δεν αυτοπροσδιορίζεται ως poeta αλλά πάντα ως grammaticus ή rhetor (σ.29). Η περιορισμένη έκταση και αυτού του έργου, η καταλογική του μορφή, η επιτηδευμένη φρασεολογία κλπ. οφείλονται στη λογοτεχνική τάση της εποχής που ονομάστηκε «νεο-αλεξανδρινισμός», λόγω της προτίμησης σε μικρά και πυκνά ποιητικά δημιουργήματα που όφειλαν πολλά στην αλεξανδρινή κληρονομιά (σ.30).

Ο φορμαλισμός αυτός, που υπάρχει και σε άλλους συγγραφείς της Ύστερης Αρχαιότητας (Προυδέντιος, Κλαυδιανός), μας βοηθά στο να διακρίνουμε, όπως γράφει ο Παπαγγελής, «αλεξανδρινές ανταύγειες» στα ποιητικά πονήματα αυτής της περιόδου. Ο ίδιος μελετητής αναφέρει: «οι κύριοι συντελεστές του ύφους [αυτών των ποιητών] (…) ηχούν πολύ γνώριμοι: “εκφράσεις” υψηλής ενάργειας, κατάλογοι, περιεσκεμμένη θέση των όρων στον στίχο, ισχυρές δόσεις ρητορικών σχημάτων, ανάδειξη της μεμονωμένης λέξης, χρήση της λέξης ως υλικού τιμαλφούς, προτεραιότητα του επεξεργασμένου επεισοδίου έναντι της συνολικής πλοκής.

Καθόλου περίεργο που κάποιοι μίλησαν επίσημα για “νέο αλεξανδρινισμό”». Κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά, όπως ήδη προαναφέρθηκε, μπορεί κανείς να τα διακρίνει και στους Caesares (καταλογική μορφή, ανάδειξη της λέξης, π.χ. nomen) και ίσως, όπως υποθέτει ο ίδιος ερευνητής: «να αποτελούν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο σπονδή στους ‘‘κλασικούς’’» (σ.31).

Χαρακτηριστική είναι η ευνοϊκή στάση που έχει ο ποιητής απέναντι στους υιοθετημένους αυτοκράτορες (όπως φαίνεται στα τετράστιχα που η πηγή τους είναι μεταγενέστερη του Σουητωνίου). Ο Αυσόνιος πλέκει το εγκώμιό τους (σ.32). Μία από τις κυρίαρχες αρχές της Στωικής φιλοσοφίας, που ήκμασε σημαντικά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, ήταν πως ο κυβερνήτης του κράτους θα πρέπει να είναι ο ξεχωριστός, «πεφωτισμένος» ηγεμόνας, ο πρώτος (princeps) ανάμεσα στους καλύτερους, που με τις ικανότητές του και όχι λόγω της καταγωγής του, θα οδηγούσε τον λαό του στη μέγιστη ευημερία. Σε αυτό το πλαίσιο η υιοθεσία (adoptio) καθιερώνεται ως κοινή πρακτική (σ.33), που έφερε επιτυχή αποτελέσματα (σ.34). Αυτό ο grammaticus Αυσόνιος το γνωρίζει πολύ καλά και το τονίζει στο έργο του αρκετές φορές (σ.35). Ίσως, η επιτυχής εξέλιξη των υιοθετημένων αυτοκρατόρων να του θύμιζε τον εαυτό του.

Ο Αυσόνιος, που δεν υπήρξε γόνος αριστοκρατικής οικογένειας (τουλάχιστον από την πλευρά του πατέρα του), κατάφερε να φτάσει σε υψηλά αξιώματα (ύπατος, γεγονός για το οποίο ο Αυσόνιος συνέθεσε το μοναδικό πεζό του έργο, την Gratiarium actio, παιδαγωγός του Γρατιανού, comes, quaestor sacri palatii, praefectus praetorio trium Galliarum), λόγω του έργου του και της φήμης που απέκτησε από αυτό (σ.36), χάρη στις ίδιες προϋποθέσεις, δηλαδή, που εξασφάλισαν και στους υιοθετημένους αυτοκράτορες λαμπρή υστεροφημία.

Ο Αυσόνιος σε αυτό το έργο του διασκορπίζει αποφθέγματα ενδεικτικά της ηθικής του. Έτσι, στο τετράστιχο του Γάλβα αναφέρει: «μα σειρά πιο ταιριαστή / είναι τους ανθρώπους αργότερα να τους ικανοποιείς, νωρίτερα να τους απογοητεύεις» (σ.37). Έπειτα, στο τετράστιχο του Βιτελλίου σημειώνει: «γιατί συχνά / ο ανάξιος βραβεία εξουσίας προσεγγίζει, μα κανείς εκτός από τον άξιο δεν τα κρατά» (σ.38). Το τετράστιχο του Δομιτιανού καταλήγει: «τα δώρα των αγαθών / σύντομα είναι. Τα αδικήματα, μόλις γίνουν, για πάντα πόνο φέρνουν» (σ.39), ενώ το τετράστιχο του Σεβήρου Περτίνακα ως εξής: «Ο τόπος εμπόδιο δεν είναι, όταν ισχυρή είναι η δύναμη που κάποιος από φυσικού του έχει» (σ.40).

Από τις φράσεις αυτές, διαπιστώνουμε την τάση του ποιητή για ηθικολογία και την ισχυρή πίστη που έτρεφε στην αξιοκρατία. Παράλληλα, προσδίδει και διδακτικό τόνο σε όλη του τη συλλογή.

Ο Αυσόνιος είναι ευνοϊκός απέναντι στον Ιούλιο Καίσαρα και τον Αύγουστο, ενώ η στάση του προς τις δυναστείες των Κλαυδίων και των Φλαβίων δεν μας προκαλεί έκπληξη. Ο Τραϊανός τού είναι περισσότερος αγαπητός από τον Αδριανό, οι πρώτοι δύο Αντωνίνοι εγκωμιάζονται, ενώ οι απόγονοί τους καταδικάζονται. Αξιοσημείωτη είναι η ευνοϊκότατη στάση του ποιητή προς τον Σεπτίμιο Σεβήρο. Ακόμη και ο Αυρήλιος Βίκτωρ, ενθουσιώδης οπαδός και συμπατριώτης του Σεβήρου, είχε τις επιφυλάξεις του για εκείνον, ειδικά πάνω στο θέμα του θανάτου του προκατόχου του, Διδίου Ιουλιανού (σ.41).

Ο Μάριος Μάξιμος (σ.42), αν και ήταν και αυτός υποστηρικτής του, δεν φαίνεται να συμμερίζεται εξ ολοκλήρου τη στάση του Αυσονίου, καθώς σε ένα χωρίο της Historia Augusta, στο οποίο αναφέρεται η μαρτυρία του (σ.43), κατηγορεί τον Σεβήρο για σκληρότητα και διπροσωπία. Ο θαυμασμός εξάλλου που ο Αυσόνιος τρέφει για τον συγκεκριμένο αυτοκράτορα αποδεικνύεται και από τον αριθμό των στίχων που αφιερώνει για εκείνον (έξι στίχοι, καθώς αρχίζει το εγκώμιό του ήδη από το δεύτερο ελεγειακό δίστιχο του Διδίου Ιουλιανού) (σ.44).

Όπως προαναφέρθηκε (σ.45), οι Caesares αποτελούν κολοβή συλλογή που διακόπτεται στο πρώτο ελεγειακό δίστιχο του Ελαγάβαλου. Από εκεί και μετά ο Αυσόνιος πιθανώς θα συνέχιζε με τους αυτοκράτορες που ακολουθούν και ίσως να έφτανε στη δική του εποχή. Πέρα, όμως, από το τμήμα του έργου που είναι χαμένο σήμερα, παρατηρούμε ότι ο ποιητής, στο δεύτερο μέρος που σώζεται, δεν αναφέρεται καθόλου στους αυτοκράτορες Λεύκιο Βήρο, Κλώδιο Αλβίνο και Πεσκέννιο Νίγρο (σ.46).

Θεωρούμε ότι δεν αναφέρεται σε αυτούς κυρίως για τρεις λόγους· πρώτον, γιατί και οι τρεις τους μοιράστηκαν τον θρόνο και κανείς τους δεν στάθηκε μοναδικός αυτοκράτορας. Δεύτερον, γιατί δεν του ήταν συμπαθείς (σημειωτέον ότι ο Rostovtzeff χαρακτηρίζει τον Λεύκιο Βήρο νωθρό και ηλίθιο) (σ.47). Οι άλλοι δύο, Αλβίνος και Πεσκέννιος, συγκρούσθηκαν με τον αγαπημένο αυτοκράτορα του Αυσονίου, τον Σεβήρο. Ο ποιητής καταδικάζει, λοιπόν, τη μνήμη τους (damnatio memoriae) (σ.48). Τρίτον και σημαντικότερο, γιατί μπορεί η πηγή του (Μάριος Μάξιμος;) να μη τους ανέφερε.

Εύλογα προκύπτει στον αναγνώστη αυτής της ποιητικής συλλογής το εξής ερώτημα: γιατί ο Αυσόνιος αναφέρεται τέσσερις φορές (στα μονόστιχα για τη διαδοχή τους, τη διάρκεια της εξουσίας τους, τον θάνατό τους και στα τετράστιχα που αφορούν τον καθένα) στους αυτοκράτορες που για τη ζωή και το έργο τους αντλεί από τον Σουητώνιο, ενώ για τους αυτοκράτορες που η πηγή του είναι άγνωστη, κάνει μία μοναδική αναφορά (στα αντίστοιχα τετράστιχα); Γιατί δεν προτάσσει μονόστιχα και στο δεύτερο τμήμα του έργου (με τίτλο: de Caesaribus post Tranquillum tetrasticha); Βέβαιη απάντηση δεν μπορεί να δοθεί. Ίσως γιατί θεωρούσε τους πρώτους δώδεκα αυτοκράτορες πιο δημοφιλείς (σ.49) – με αυτούς εξάλλου είχε ασχοληθεί ο μεγαλύτερος Ρωμαίος βιογράφος, ο Σουητώνιος.

Ίσως πάλι, επειδή αυτοί οι αυτοκράτορες ήταν χρονικά πιο απομακρυσμένοι από τους σύγχρονούς του αναγνώστες, θέλησε να προσφέρει πιο ενδελεχείς πληροφορίες για εκείνους. Εφόσον, όμως, ένα μεγάλο τμήμα της συλλογής έχει χαθεί και δεν γνωρίζουμε τί ακολουθούσε (σ.50), μπορούμε να εικάσουμε ότι ο Αυσόνιος πιθανώς είχε και για τους αυτοκράτορες του δεύτερου μέρους περισσότερες αναφορές, στο χαμένο μέρος των Caesares.

Η συλλογή έχει ένα σαφές ιστορικό υπόβαθρο, αλλά το γεγονός αυτό δεν είναι ικανό για να καταταγεί στο είδος της ιστοριογραφίας. Όπως προαναφέρθηκε (σ.51), οι Caesares συγγενεύουν με τη βιογραφία, ένα λογοτεχνικό είδος που αναπτύχθηκε σημαντικά στα χρόνια της Ύστερης Αρχαιότητας και παραμέρισε την ιστοριογραφία (σ.52). Τη συγγένεια αυτή την κάνει φανερή και ο ποιητής μας, παραθέτοντας το όνομα του Σουητωνίου. Ενώ η ιστοριογραφία προβάλλει τη δημόσια δράση φημισμένων ανδρών, η βιογραφία προβάλλει την ιδιωτική. Αυτό κάνει και στους Caesares ο Αυσόνιος. Δεν περιγράφει τα κατορθώματα των αυτοκρατόρων, δεν συσχετίζει την πορεία της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με τη δική τους. Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι οι χαρακτήρες τους, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά τους.

Προκειμένου, βέβαια, για σημαίνοντα πολιτικά πρόσωπα, όπως είναι οι αυτοκράτορες, η βιογραφία δεν είναι δυνατό να αδιαφορήσει για τα ιστορικά τους επιτεύγματα. Στους Caesares ο Αυσόνιος φαίνεται να αδιαφορεί για τα θέματα αυτά. Ασχολείται με την ηθογραφική σκιαγράφηση των Καισάρων.

Οι Caesares παρουσιάζουν κοινά σημεία, αλλά και διαφορές, και με δύο άλλα λογοτεχνικά είδη, παραπλήσια της βιογραφίας· το εγκώμιο και το λογοτεχνικό πορτρέτο. Κάποια τετράστιχα επιγράμματα της συλλογής (του Αυγούστου, του Σεβήρου) φαίνεται να αποτελούν εγκώμια. Αν εξετάσουμε, όμως, τη συλλογή σαν σύνολο, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν βασικές διαφορές με αυτό το είδος. Στο εγκώμιο δίνεται έμφαση στα πολιτικά, ηθικά, πνευματικά επιτεύγματα, ενώ στο έργο μας προέχει η ζωή του κάθε αυτοκράτορα, και για τον λόγο αυτόν (για τους περισσότερους αυτοκράτορες) μνημονεύονται οι αρνητικές τους πλευρές (πάθη) (σ.53).

Το λογοτεχνικό πορτρέτο στηρίζεται σε επιμέρους χαρακτηριστικά γνωρίσματα του προσώπου που περιγράφεται και δεν είναι πλήρες. Το ίδιο συμβαίνει και σε αυτή τη συλλογή, με την προσωπικότητα του κάθε αυτοκράτορα να αποτελεί το κεντρικό θέμα της. Ενώ, όμως, το λογοτεχνικό πορτρέτο έχει να κάνει με την απαρίθμηση συγκεκριμένων ιδιοτήτων ή κάποιων χαρακτηριστικών ανεκδότων που, κατά την αντίληψη του συγγραφέα, απεικονίζουν το άτομο με το οποίο ασχολείται, στους Caesares ο Αυσόνιος δεν παραθέτει κατάλογο αρετών ή ελαττωμάτων των αυτοκρατόρων, ούτε συμπεριλαμβάνει ανέκδοτα σχετικά με αυτούς. Αρκείται στην επισήμανση δύο ή τριών γνωρισμάτων, που είναι ενδεικτικά του χαρακτήρα τους, ενώ αρκετές φορές βλέπουμε να παρεμβαίνει ο ίδιος στο έργο του άλλοτε σχολιάζοντας (σ.54) και άλλοτε διατυπώνοντας σοφά γνωμικά (σ.55).

Δικαιολογημένα λοιπόν διερωτάται ο αναγνώστης της συλλογής, σε ποιο είδος μπορούμε να κατατάξουμε τους Caesares; Είναι μία έμμετρη βιογραφία; Είναι μία συλλογή από πορτρέτα αυτοκρατόρων; Μήπως αποτελεί απλώς έμμετρο σχολιασμό στον Σουητώνιο, όπως δηλώνουνκάποιοι μελετητές (σ.56).

Η εντονότατη τάση του Αυσονίου για ηθικολογία είναι διάχυτη σε αυτό το έργο (σ.57). Είναι ολοφάνερο ότι αυτό που τον ενδιαφέρει είναι ο χαρακτήρας των αυτοκρατόρων, η ηθική τους. Για τον λόγο αυτόν άλλωστε αφιερώνει εξίσου ένα τετράστιχο και για τους ονομαστούς αυτοκράτορες (π.χ. Τραϊανός, Αδριανός), αλλά και για τους λιγότερο γνωστούς (Δίδιος Ιουλιανός, Οπίλιος Μακρίνος). Δεν τον ενδιαφέρουν τα επιτεύγματά τους (πόλεμοι που διεξήγαγαν, η ανάπτυξη της αυτοκρατορίας στα χρόνια τους κλπ.). Ουσιαστικά, θα λέγαμε ότι δεν τον ενδιαφέρουν οι αυτοκράτορες ως πολιτικά πρόσωπα, αλλά ως σημαίνοντα ιστορικά πρόσωπα με αδυναμίες και προτερήματα.

Σε αντίθεση με τον Σουητώνιο, που, όπως ο ποιητής μας δηλώνει στην αρχή της συλλογής (σ.58), πραγματεύθηκε ολόπλευρα τους αυτοκράτορες, αυτός θίγει κυρίως την ηθική τους διάσταση με αυτή την ελλειπτικότητα και τον υπαινιγμό, που αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της ποίησης. Πρόκειται, λοιπόν, για έμμετρο ηθογραφικό έργο σε καταλογική μορφή, που έχει ως πρωταγωνιστές του τους σημαντικότερους πολίτες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, τους ίδιους τους αυτοκράτορες.

Πιο στενός συγγενής αυτού του έργου είναι, βέβαια, η βιογραφία. Ο Αυσόνιος χρησιμοποιεί αυτή τη συγγένεια για να κάνει και επίδειξη της ποιητικής του ικανότητας. Η επίδειξη έγκειται στο γεγονός ότι επιλέγει ένα κατεξοχήν θέμα της πεζογραφίας (βιογραφίες αυτοκρατόρων), αντλεί εκείνα τα στοιχεία του που θα τον βοηθήσουν σημαντικά στην επιγραμματική περιγραφή του χαρακτήρα των Καισάρων και στο τέλος καθιστά το έργο του αυτό μία ποιητική συλλογή. Την τακτική αυτή, να μεταγράφει σε στίχους παραδοσιακά θέματα της πεζογραφίας, ο Αυσόνιος την ακολουθεί και στη συλλογή Ordo Urbium Nobilium, αλλά και στο έργο Griphus Ternarii Numeri. Με τον τρόπο αυτόν αναδεικνύει την αφαιρετική του ικανότητα και το ποιητικό του ταλέντο.

Ο Αυσόνιος, λοιπόν, χρησιμοποιεί βιογραφικό υλικό και του δίνει ηθικολογική χροιά. Η τακτική αυτή παραπέμπει σε έναν παλαιότερο Ρωμαίο βιογράφο, τον Κορνήλιο Νέπωτα, με τη διαφορά ότι ο ποιητής προσαρμόζει αυτό το υλικό σε στίχους. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ο Νέπως είναι ο πρώτος για τον οποίο γνωρίζουμε ότι συνέθεσε βιογραφίες πολιτικών προσωπικοτήτων, όπως αργότερα και ο Σουητώνιος.

Διαβάζοντας τις βιογραφίες του Νέπωτα, ο σύγχρονος αναγνώστης θα αντιληφθεί τον ηθικό σκοπό που διαπερνά ολόκληρο το έργο του. Οι βίοι του Κίμωνα, του Κόνωνα, του Ιφικράτη, του Χαβρία και του Τιμοθέου είναι σύντομοι, αλλά παρ’ όλη τη βραχύτητά τους είναι διάχυτο σε αυτούς το έντονο ενδιαφέρον που δείχνει ο συγγραφέας για τη «virtus» και τα «vitia» που χαρακτηρίζουν τους πρωταγωνιστές.

Εκτός από την ηθικολογία, ένα άλλο κοινό στοιχείο Αυσονίου – Νέπωτα είναι ότι και στον προγενέστερο συγγραφέα υπάρχουν βιογραφίες που προσεγγίζουν το «εγκώμιο», όπως είναι αυτές του Επαμεινώνδα, του Αγησιλάου και του Αττικού. Και εκείνος, όμως, όπως ο ποιητής μας, δεν εμμένει μόνο στον έπαινο των προσώπων που πραγματεύεται. Αναμειγνύει τον έπαινο με τον ψόγο (σ.59), πρακτική που ακολουθεί και ο Αυσόνιος (σ.60). Ένα άλλο κοινό σημείο τους είναι ότι και ο Κορνήλιος Νέπως διατυπώνει την κρίση του, όπως και ο ποιητής μας, σε «προμύθια» ή προσθήκες (σ.61).

Οι ομοιότητες, λοιπόν, που φαίνεται να υπάρχουν ανάμεσα στον Αυσόνιο και τον Κορνήλιο Νέπωτα, έναν ηθικολόγο συγγραφέα, μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι εκτός από την ψυχαγωγία του αναγνώστη, ο ποιητής είχε ως στόχο, όπως και ο Νέπως, και τη διδαχή του. Φαίνεται ότι ο Αυσόνιος τήρησε στο έπακρον την αρχή που ο Οράτιος διακηρύσσει στην Ars Poetica, ότι δηλαδή ο ποιητής επιθυμεί να ωφελεί ή να ευφραίνει ή και τα δύο μαζί (σ.62).

Σημειώσεις/Παραπομπές

24. Caesares Mon. 9: Caesar, cognomen Caligae cui castra dederunt και Tetr. 17-18: Post hunc castrensi Caligae cognomina Caesar/Successit saevo saevior ingenio.

25. Caesares Tetr. 91-92: Fratris morte nocens, punitus fine cruento,/inrisu populi tu, Caracalla, magis.

26. Caesares Tetr. 49-52, που τιτλοφορείται Domitianus.

27. Caesares Mon. 16-17: Secutus/Frater, quem Calvum dixit sua Roma Neronem, 29: Quindecies saevis potitur tum frater habenis, 41: Sera gravem perimunt, sed iusta piacula fratrem.

28. Bλ. υποσημείωση 26 της παρούσας εργασίας.

29. Βλ. Πολυμεράκης, Decimi Magni Ausonii Cupido cruciatus, 35.

30. Βλ. J.-L. Charlet, Aesthetic Trends in Late Latin Poetry (325-410), Philologus 132 (1988), 75-77.

31. Θ. Παπαγγ ελής , Η Ποιητική των Ρωμαίων «Νεωτέρων», Αθήνα 2002 (2η έκδοση), 234-235.

32. Το εγκώμιο αυτό κορυφώνεται στο Caesares Tetr. 64: adsciti quantum praemineant genitis.

33. Βλ. Berger, 350.

34. Π.χ. οι επιτυχημένοι υιοθετημένοι αυτοκράτορες Τραϊανός, Αδριανός, Αντωνίνος ο Πίος, Μάρκος Αυρήλιος.

35. Βλ. Caesares Tetr. 55-56, 59-60, 63-64, 67-68.

36. Βλ. M. K. Hopk ins, Social Mobility in the Later Roman Empire. The evidence of Ausonius, Classical Quarterly 11 (1961), 239-249 και H. Sivan, Ausonius of Bordeaux. Genesis of a Gallic aristocracy, New York 1993, 31-74.

37. Caesares Tetr. 31-32: set iustior ordo est/Conplacuisse dehinc, displicuisse prius.

38. Caesares Tetr. 39-40: quia praemia regni/Saepe indignus adit, non nisi dignus habet.

39. Caesares Tetr. 51-52: qui dona bonorum/Sunt brevia; aeternum, quae nocuere, dolent.

40. Caesares Tetr. 88: Non obstare locus, cum valet ingenium.

41. Syme, Emperors and Biography, 93.

42. Βλ. υποσημείωση 65 της παρούσας εργασίας.

43. Βλ. Historia Augusta, Spartianus, Sev. xv: denique cum occisi essent nonnulli, Severus se excusabat et post eorum mortem negabat fieri iusisse quod factum est. Quod de Laeto praecipue Marius Maximus dicit.

44. Το εγκώμιο προς τον Σεβήρο καταλαμβάνει τους στίχους Caesares Tetr. 83-88.

45. Bλ. σσ. 46-47 της παρούσας εργασίας.

46. Στους αυτοκράτορες Γέτα και Αντωνίνο Διαδουμενιανό αναφέρεται υπαινικτικά, βλ. Caesares Tetr. 91: fratris morte για τον πρώτο και Caesares Tetr. 95: cum prole για τον δεύτερο.

47. M. Rostovtzeff, Ρωμαϊκή Ιστορία (ελληνική μετάφραση Β. Κάλφογλου), Αθήνα 1984, 239.

48. Οι συγγραφείς της Historia Augusta ασχολούνται και με αυτούς τους αυτοκράτορες.

49. Βλ. Caesares Mon. 1: Caesareos proceres.

50. Βλ. σσ. 59-62 της παρούσας εργασίας.

51. Βλ. σσ. 46-49 της παρούσας εργασίας.

52. Βλ. von Albrecht, Ιστορία της Ρωμαϊκής Λογοτεχνίας, τ. 1, 522-536.

53. Το εγκωμιαστικό στοιχείο συνήθως υποχωρεί και στον Σουητώνιο.

54. Για παράδειγμα, βλ. Caesares Tetr. 28: Disce ex Tranquillo: set meminisse piget, 36: Hoc solum fecit nobile, quod periit, 50: Cur duo quae dederant, tertius eripuit.

55. Βλ. σ. 53 της παρούσας εργασίας.

56. Rose, 251.

57. Βλ. σ. 53 της παρούσας εργασίας. Η τάση αυτή φαίνεται και από το γεγονός ότι, όταν μιλά για τους «κακούς» αυτοκράτορες, τονίζει ιδιαίτερα την τιμωρία τους, σαν να διακηρύσσει ότι κανείς φαύλος δεν γλιτώνει.

58. Caesares Mon. 4-5: Quorum per plenam seriem Suetonius olim/Nomina, res gestas vitamque obitumque peregit.

59. Η ανάμειξη αυτή θεωρείται ότι αποτελεί ένα «περιπατητικό» στοιχείο. Η φιλοσοφική ηθική, ιδίως η χαρακτηρολογία του Αριστοτέλη και του Θεοφράστου, παρείχαν ένα μέσο για την εσωτερική διάρθρωση της βιογραφίας, την έντονη αντίθεση αρετών και παθών.

60. Στους Caesares o Αυσόνιος συμπεριλαμβάνει επιγράμματα στα οποία γίνεται λόγος για καλούς και κακούς χαρακτήρες. Σε μερικούς, όμως, αυτοκράτορες, τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συνυπάρχουν στο ίδιο το τετράστιχό τους. Για παράδειγμα, στο τετράστιχο του Βεσπασιανού και του Αδριανού.

61. Βλ. σ. 53 της παρούσας εργασίας.

62. Ars Poetica 333-334: aut prodesse volunt aut delectare poeta/aut simul et iucunda et idonea dicere vitae.

.

Πηγή: Βυζαντινά Σύμμεικτα (αρχείο σε μορφή .pdf)

Εικόνα: O Δικέφαλος Αετός – έβλημα του Αυτοκράτορα Ιωάννη 8ου του Παλαιολόγου από τη Wiki

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s